Mitler, Zamanı Donduran Sahneler ve Türk Toplumunun Dramatik Hafızası
Güncelleme tarihi: 23 Eyl
Mitler, Zamanı Donduran Sahneler ve Türk Toplumunun Dramatik Hafızası
Türk Toplumu ve Dramatik Hafıza:
İnsanlık tarihi, doğanın acımasız akışına ve zamanın yıkıcı lineerliğine karşı direnişin tarihidir. Claude Lévi-Strauss’un yapısalcı antropolojisinde mitler, sadece ilkel kabilelerin etrafında toplandığı masallar değil; insan zihninin evrensel ikiliklerini (doğa/kültür, yaşam/ölüm) uzlaştıran, zamansal düzensizliği askıya alan akıl yürütme biçimleridir. Lévi-Strauss’un dediği gibi: "Mitler, zamanın akışını durdurma ve geçmiş, şimdi ile geleceği tek bir yapısal bütünlük içinde uzlaştırma yeteneğine sahiptirler." Bu bağlamda mitos; geçmişin külünden bugünün ateşini yakan, geleceği ise bu ikisinin geriliminde biçimlendiren ontolojik bir araçtır.
Peki, geçmişin bu zamansız aracı, modern sanatın, tiyatronun ve sinemanın atardamarlarında nasıl atar? Ve bu durum, kendine has kültürel fay hatlarına ve kolektif belleğe sahip Türk toplumunda nasıl yankı bulur?
1. Sanat ve Tiyatroda Zamanın Askıya Alınması: Ritüelden Sahneye
Tiyatro ve performans sanatları, özü itibarıyla mitik düşüncenin modern dünyadaki en saf kalıntısıdır. Sahneye adım atıldığı an, kronolojik zaman kabuk bağlar; saatler durur ve "şimdi" kavramı geçmişin hayaletleriyle geleceğin ihtimallerinin buluştuğu kutsal bir mekana dönüşür.
Antik Yunan’dan gelen tragedya geleneğinde sahne, insanın kaderiyle (kozmik düzenle) çatıştığı bir mitik arenadır. Modern tiyatro ve plastik sanatlar da bu geleneği sürdürerek, izleyiciyi lineer zamanın dayatmalarından koparır. Eserlerde işlenen arketipsel figürler, bireysel birer karakter olmaktan çıkıp nesiller boyu aktarılan ortak bilinç dışının kodlarına dönüşür. Sanatçı, geçmişin tortularını bugünün estetik diliyle yoğurarak, izleyiciye zamanın ötesinde bir kavrayış alanı sunar.
2. Sinemada Mitik Yapılar: "Şimdi"de Yankılanan Kadim Kodlar
Sinema, zamanı manipüle etme yeteneği sayesinde Lévi-Strauss’un mit tanımını en somut şekilde deneyimleten mecradır. Kurgu; geçmişi, şimdiki zamanı ve geleceği tek bir karede ya da ardışık sekanslarda eritme gücüne sahiptir.
Nuri Bilge Ceylan sinemasından global başyapıtlara kadar pek çok güçlü anlatıda, karakterlerin coğrafi ve psikolojik yolculukları aslında evrensel bir mitin (kahramanın yolculuğu, düşüş ve yeniden doğuş) modern tezahürleridir. Bozkırın yalnızlığı, nehrin akışı ya da mevsimlerin döngüsü, sadece birer mekan unsuru değil; insanın zamansız yalnızlığını ve kadim korkularını temsil eden birer mitik göstergedir. Sinema, izleyiciye geçmişin trajedisini bugünün kaygısıyla sarıp sarmalayarak geleceğe dair bir katharsis vadeder.
Türk Toplumunda Dramatik Hafıza ve Tarih Çelişkileri
3. Türk Toplumu ve Dramatik Hafıza: "Soğuk" Tarih ile "Sıcak" Çelişkiler
Lévi-Strauss’un toplumları "soğuk" (değişimi minimumda tutan, geleneksel dengesini koruyan) ve "sıcak" (tarihi içselleştirmiş, sürekli dönüşen) olarak ayırdığı sınıflandırma perspektifinden baktığımızda, Türk toplumu büyüleyici bir melezlik barındırır. Bir ayağı göçebe ve tarımsal geçmişin (soğuk toplum ritüellerinin, dikey akrabalık bağlarının ve kolektif hafızanın) köklerine tutunurken, diğer ayağı modernizmin getirdiği çalkantılı, hızlı ve "sıcak" dönüşümlerin içindedir.
Türk toplumunda mitler kaybolmamıştır; şekil değiştirerek günlük hayatın, geleneklerin, türkülerin ve en önemlisi melodrama dayalı popüler kültür ile tiyatro reflekslerinin içine sinmiştir. Türk insanının kolektif belleğinde geçmiş, asla geride kalmış bir "tarih" değildir; "şimdi"yi doğrudan belirleyen, yarını ise korkuyla veya umutla inşa eden canlı bir aktiftir.
Fedakarlık ve Aidiyet: Geleneksel Türk anlatılarında ve sahnelerinde sıklıkla karşımıza çıkan bireyin toplum için feda edilmesi ya da aile bağlarının kutsallığı, modern dünyanın bireyciliğine karşı direnç gösteren kadim bir mitik yapıdır.
Hüzün ve Kader (Kısmet): Toplumsal psikolojideki hüzün estetiği, zamanın akışına direnememenin değil, onu kabullenerek bir bilgelik üretmenin (Halk ozanlığı geleneği ve meddahlık kökleri) mitolojik bir uzantısıdır.
Sonuç Yerine: Perdeler Arasında Zamanı Yeniden Kurmak
Claude Lévi-Strauss’un bizlere miras bıraktığı yapısalcı bakış açısı, sanata ve topluma sadece dışsal bir gözle değil, zihnin derin mimarisindeki kodları çözerek bakmamızı sağlar. Geçmişin mitleri, tiyatro sahnesinde ete kemiğe büründüğünde, sinemada beyaz perdeye yansıdığında ve Türk toplumunun kadim kültürel refleksleriyle harmanlandığında, zamanın yıkıcı akışı durdurulur.
Sanatçı; geçmişin sarsıcı tecrübesini bugünün estetik süzgecinden geçirerek, geleceğin belirsizliğini anlamlı kılan o ebedi köprüyü kurmaya devam eder. Çünkü mitler susmaz; sadece kılık değiştirir ve sahne ışıkları altında yeniden doğar.
Bu makale/blog yazısı, Zeki Oğuzhan Yılmaz kaleme alınmıştır.
Yorumlar